گلخانه يكي از ساختارهاي پرورش گياهان به شمار مي رود. ساختارهاي پرورش گياهان با كنترل حداقل يكي ازعوامل محيطي رشد گياهان را تحت تاثير قرار مي دهند. ساختارهاي گياه پروري شامل شاسي سرد، شاسي گرم ، سايبان ، تونل پلاستيكي كوتاه و بلند، تورساخت ها (Nethouses ) ، فيتوترونها و در نهايت گلخانه ها هستند. هدف ازساخت گلخانه ها كنترل يك يا تمامي عوامل اقليمي موثر در رشد گياهان در شرايط اقليمي نامناسب براي رشد گياهان مي باشد. تغييرات در عرض جغرافيايي باعث ايجاد تغييرات اقليمي در طول سال و حتي در طول شبانه روز مي شود. لذا به منظور مساعد سازي محيط براي پرورش انواع گياهان در طول سال لازم است ساختاري طراحي شود تا بتواند علاوه بر جلوگيري از تاثير سوء عوامل نامساعد محيطي ، بهترين شرايط رشدي براي گياهان را فراهم كند.
گلخانه ها ساختارهاي بسته يا نيم بسته اي هستند که در آنها امکان کنترل تمام يا برخي از عوامل محيطي موثر در رشد گياهان فراهم شده است. در چنين شرايطي توليد محصولات کشاورزي در تمام طول سال امکان پذير خواهد شد. گياهان مورد پرورش از عوامل جوي مثل بارانهاي تند، تگرگ، باد و برف در امان خواهند بود و کنترل آفات و بيماريها و همچنين تغذيه و آبياري گياهان به بهترين نحو ممکن انجام خواهد شد. گلخانه ها از لحاظ توانايي فراهم نمودن عوامل رشدي مناسب براي گياهان به درجات مختلف تقسيم بندي مي شوند. گلخانه هاي کاملا پيشرفته گلخانه هاي هستند که در آنها تمام عوامل محيطي موثر در رشد گياهان (نور، دما، رطوبت و co2) بطور کامل کنترل مي شود. اين نوع گلخانه ها مثل يک اتاقک رشد آزمايشگاهي عمل مي کنند. هزينه احداث اين گلخانه ها بسيار بالا بوده و بيشتر براي توليد محصولات گران قيمت در مناطق با اقليم نامساعد ساخته مي شوند. راندمان آبياري بخاطر استفاده موثر از آب و توزيع بهينه آن در اطراف ريشه ها بالا بوده و روش تغذيه بيشتر به صورت هايدروپونيک مي باشد. به اين نوع توليد محصولات کشاورزي در محيط هاي بسته «کشاورزي در اقليم کنترل شده» (Controlled Environment Agriculture) گفته مي شود.
بطور کلي مزاياي استفاده از گلخانه عبارتست از:
- افزايش فصل توليد و يا توليد تمام فصل در طول سال
- توليد خارج از فصل محصولات کشاورزي
- کنترل رشد گياهان با تغيير شرايط گلخانه و تنظيم زمان رسيدن و برداشت محصول
- برنامه ريزي دقيق تر و کاهش ميزان ريسک
- کنترل تاثير عوامل جوي در توليد محصول
- افزايش راندمان آبياري و استفاده موثر و بهينه از کود
- مديريت بهتر آفات و بيماريهاي گياهي و کاهش تلفات ناشي از آن
تقسيم بندي گلخانه ها
معيارهاي مختلفي براي تقسيم بندي گلخانه ها وجود دارد كه مهمترين آنها عبارتند از: تقسيم بندي براساس فرم سازه گلخانه ، تقسيم بندي براساس اندازه گلخانه و تقسيم بندي بر اساس نوع پوشش ، كاربري و در نهايت بر اساس درجه تجهيز گلخانه.
- فرم سازه:
- گلخانه هاي تك دهانه
- گلخانه هاي كوانست
- گلخانه هاي سقف مثلثي دوطرفه
- گلخانه هاس سقف مثلثي نيمه دوطرفه
- گلخانه هاي يك طرفه
- گلخانه هاي چند دهانه اي
- گلخانه هاي سقف مثلثي
- گلخانه هاي سقف قوسي
- گلخانه هاي ونلو
- گلخانه هاي گنبدي
- گلخانه هاي با فرم معماري
- گلخانه هاي نمايشگاهي
- گلخانه هاي باغ بوتانيك
- گلخانه هاي مراكز اقامتي و توريستي
- بر اساس اندازه:
- گلخانه هاي كوچك: ازچند متر تا هزار متر مربع
- گلخانه هاي متوسط: بين هزار تا يك هكتار
- گلخانه هاي بزرگ: بيش از يك هكتار
- بر اساس نوع پوشش
- گلخانه هاي شيشه اي : پوشش آن از انواع مختلف شيشه است
- گلخانه هاي پلاستيكي: از انواع پلاستيك براي پوشش گلخانه استفاده مي شود.
- گلخانه هاي با پوشش صفحات سخت مثل: پلي كربنات، پلي اكريليك، فايبرگلاس، FRP
- براساس كاربرد گلخانه
- گلخانه هاي باغباني خانگي: از نوع گلخانه هاي كوچك و بيشتر براي امور باغباني منزل طراحي شده اند. اين گلخانه ها در طرحها و فرم هاي زيبا ساخته مي شوند.
- گلخانه هاي تفريحي و توريستي: معمولا داراي فرم معماري زيبا و چشم گير بوده و براي نگهداي و تكثير گياهان مختلف استفاده مي شوند. در باغ هاي گياهشناسي، هتل ها و نمايشگاه هاي گل اين نوع گلخانه ها ديده مي شوند.
- گلخانه هاي آموزشي: بيشتر به منظور اهداف آموزشي در دانشگاهها وساير مراكز آموزشي ساخته مي شوند
- گلخانه هاي تجاري: ازگلخانه هاي متوسط تا بزرگ بوده و به منظور توليد محصولات مختلف درمقايس بزرگ مورد استفاده قرار مي گيرند.
- گلخانه هاي تحقيقاتي: براي انجام تحقيقات مختلف بر روي گياهان طراحي وساخته مي شوند و داراي انواع مختلف هستند:
گلخانه هاي تحقيقاتي نوع خاصي از گلخانه ها به شمار مي روند كه در آنها نيازهاي تحقيقاتي بعنوان اولويت اول در طراحي مد نظر قرار مي گيرند. اين گلخانه ها بر اساس درجه كنترل اقليمي به انواع مختلف تقسيم مي شوند:
- گلخانه هاي درجه يك (فيتوتروني): با قابليت كنترل چهار متغيير اقليمي (نور، دما، رطوبت، دي اكسيد كربن)
- گلخانه هاي درجه دو: با قابليت كنترل سه متغيير اقليمي (نور ، دما و رطوبت)
- گلخانه هاي درجه سه: با قابليت كنترل دو متغيير اقليمي (معمولا نور و دما)
تقيسم بندي ديگري نيز بر اساس درجه ايمني زيستي شامل گلخانه هاي تحقيقاتي مي شود:
- BLS1-P: نگهداري گياهان آلوده به ژنهاي خاص كه خطر زنده ماندن آنها در طبيعت و امكان انتقال آلودگي به محيط زيست در آنها پايين است.
- BLS2-P: نگهداري گروهي از گياهان آلوده كه در صورت انتقال به طبيعت خطر زيستي آنها پايين بوده و يا امكان كنترل آنها وجود دارد.
- BLS3-P: نگهداري گياهان تراريخت شده (GMO ): گلخانه طوري طراحي مي شود كه امكان انتقال گياه تراريخته شده و يا پاتوژنهاي آن به بيرون به حداقل برسد.
- BLS4-P: گلخانه اي ويژه براي نگهداري گياهان تراريخت شده كه امكان فرار ژنهاي خاص در آنها مي تواند به سهولت اتفاق بيافتد بطوريكه كنترل آنها در طبيعت تقريبا غير ممكن است.
